Voor zangeres en pianiste Tori Amos zijn songs levende wezens met een eigen wil

'Mijn beste werk komt als een geest in me gevaren'

door Hester Carvalho

Tori Amos zit aan het ontbijt. Met tegenzin smeert ze pindakaas uit een plastic kuipje op haar croissant. Later, als ze is uitgegeten, informeert ze voorzichtig of de Hollanders altijd peanutbutter eten in plaats van boter. Als die misvatting blijkt te wijten aan het slordig geserveerde hotelontbijt, benadrukt ze toch nog even haar bereidheid om zich hieraan aan te passen. Want zegt ze, 'when in Rome, do as the Romans do'.

Voor de Amerikaanse zangeres Tori Amos is niets onmogelijk. Mensen die haar bij een eerste ontmoeting bevallen zijn waarschijnlijk vrienden uit een vorig leven. Mannelijke journalisten die zich misdragen hebben volgens haar last van ongesteldheid, want dat speelt bij mannen evengoed. Vrouwelijke onhebbelijkheden zijn het gevolg van te weinig sex. En haar songs beschouwt Amos als levende wezens met een eigen wil.

Twee en een half jaar geleden bracht Tori Amos een eerste solo-cd uit, Little Earthquakes (1991), die haar met rusteloos piano-spel aangeklede emoties ongecensureerd ten gehore bracht. Amos fluisterde, kreunde en kirde. Hoewel de plaat soms irriteerde door de opdringerigheid van de emoties, imponeerde ze met haar onbevangenheid. Toen ze de nummers later live kwam uitvoeren, bleek Amos in haar eentje achter de piano even gemakkelijk in vervoering te raken. Dwars op een kruk gezeten dwaalden haar janden over de toetsen en roffelden haar voeten de vloer.

De piano is voor Amos altijd een middel geweest om zich te uiten, vertelt ze. "Ikheb een ongewone benadering van de piano, want ik heb me er nooit voor geïntereseerd om iets van pianisten te leren. Ik was meer geïnspireerd door de gitaar. En als je stilistisch toepast op je pianospel, wat je van gitaristen hebt afgekeken, dan krijg je vanzelf een andere speelstijl. Voor mij was dat de manier om mijn vocabulaire uit te breiden."

Voor de opnamen van de tweede cd, Under the Pink, verbleef Tori Amos samen met een producer en een technicus zes maanden in een haciënda in Mexico. Daar stond haar piano en daar moest 'het' gebeuren. Het schrijven van nieuwe nummers is voor Amos een oncontroleerbaar proces. "Een deel van de muziek komt tot stand door gewoon te gaan zitten spelen en dingen uitproberen. Maar het beste en belangrijkste deel van mijn werk komt als een geest in me gevaren. Dan ben ik zelf niet meer initiatiefnemer, maar instrument. Zo is bijvoorbeeld Bells For Her ontstaan. Op een dag in onze haciënda zei ik tegen Eric, de producer, 'ik denk dat er vandaag iets gaat komen'.

"Maar de hele dag gebeurde er niets. Ik stond in de keuken een beetje te koken. Ik durfde niet achter de piano te gaan zitten. Want tijdens zo'n sessie moet je je kritisch oordeel helemaal uit kunnen schakelen. Het overkomt je: de muziek komt, de woorden, de akkoorden, de zanglijn. Er is geen tijd om te denken 'dat was niet zo'n mooi akkoord', want je bent al weer op weg naar het volgende."

"Als je zoiets voelt aankomen is het moeilijk je leeg te maken en over te geven aan het proces, voor de neus van je producer. Maar als je de betovering verbreekt is dat het stomste dat je kan doen. Dan ben ik weken van slag. Want dat betekent dat ik niet genoeg vertrouwen had."

"Toen kwam Eric naar de keuken en zei 'Hé, de dag is bijna voorbij, wanneer komt het nou?'. Dus ging ik wat op de piano spelen en daar was het. Eric had net op tijd de record-knopingesrukt, het stond er in één take op. Dat was Bells For Her. Nu moet ik het nog leren spelen zodat ik het live kan brengen, want sinds die keer heb ik het nooit meer gespeeld."

De enige voorbereiding die voor de opname van Bells For Her was getroffen, was het aanpassen van de piano. Zoals bij de prepared piano'svan componist John Cage werden enkele snaren per hamer afgedempt en stukken rubber tussen de snaren gestoken. Het instrument klinkt daardoor fragiel en spookachtig.

Bells For Her is volgens Amos onderdeel van een 'triangle', samen met de songs The Waitress en Cornflake Girl. "Mijn eerste plaat stond in het teken van de verschillen tussen de sexen. Deze gaat over een aantal individuen. Zoals over vriendschappen met vrouwen. In mijn relaties met vriendinnen heb ik de laatste jaren de nodige teleurstellingen gehad. Ik had altijd hoge verwachtingen van de 'sisterhood', maar vrouwen kunnen elkaar vreselijk verraden. En dat is erger dan dat een man je ooit verraadt. Want vrouwen raken plekken die mannen niet weten te vinden. Het nummer The Waitress, waarin ik met fysiek geweld mijn woede op een vrouw uit, is mijn afrekening met het idee dat vriendinnen altijd in staat zijn elkaar te begrijpen."

Under The Pink klinkt beheerster dan Little Earthquakes. De plaat heeft minder emotionele erupties en de manier waarop Amos het thema seksualiteit presenteert is niet meer zo vrijmoedig. Het uitdagende 'Look I'm standing naked before you' (in Leather), heeft plaats gemaakt voor de verzuchting 'I once knew a hot girl' (in Past The Mission).

"Mijn nieuwe cd is een beetje treuriger mischien, het gaat ook over pijnlijke onderwerpen. Past The Mission refereert aan een persoonlijke ervaring van seksueel geweld, waar ik op Little Earthquakes al een nummer over had. Dus de opmerking 'I once knew a hot girl' is pijnlijk. Waar is zij gebleven? Op deze plaat staan nummers over het genezen van die ervaring: zoals Baker Baker ('make me whole again'), Past The Mission, Yes Anastasia. Het idee is me te ontworstelen aan het slachtofferschap. Dat ik nog keuzes heb. Al kan ik niet veranderen wat er gebeurt is, ik kan wel kiezen hoe ik er op reageer. En ik wil niet voor de rest van mijn leven bitter en afgesloten zijn. Dat is ook de gedachte achter de regel 'past the mission / I smell the roses'.

Under The Pink is onlangs uitgebracht bij Warner Music