Tori Amos

Een naam als een wild mexicaans feest. Twee jaar terug maakte zij in één klap naam met het overrompelende Little Earthquakes. Zij speelt prachtig piano, altijd met haar benen gespreid. Muziek, seks en religie vormen de Heilige Drieënheid van haar kunst. Under The Pink, haar nieuwe album, bevat opnieuw een bonte verzameling naar de keel grijpende melodieën en hoogst persoonlijke teksten. Een diepte-interview.

door Bert van de Kamp
fotografie Hester Doove

Icicle icicle where are you going?
IJspegel, ijspegel waar ga je naar toe...? Ik heb een afspraakje met Tori Amos, de zingende domineesdochter uit Noord Carolina, een snel stijgende ster aan het eeuwig veranderende firmament van de populaire muziek. Haar platenmaatschappij gelooft heilig in haar succes, maar ik weet het nog zo net niet. Muziek met een dergelijke intensiteit vindt doorgaans weinig aftrek bij het grote publiek, dat haar muzikale amusement in hapklare brokken wenst te consumeren. Maar je weet het nooit. Bij onze eerste ontmoeting pakte de jeugdige zangeres plotsklaps mijn hand beet en begon mij diep in de ogen blikkend allerlei ontboezemingen van religieus-seksuele aard te doen. Weg ijspegel. Voor onze nieuwe ontmoeting heeft zij iets anders in petto. Tori, die de hele dag persmuskieten van divers pluimage heeft moeten uitleggen wat de songs van Under The Pink voor haar betekenen, is doodop en vraagt: 'Vind je het erg als ik erbij ga liggen?'

'You keep watch for me / I hear them calling / gonna lay down / Gonna lay down...

Uitgestrekt ligt zij aan mijn voeten, de beide handen onder de riem van haar spijkerbroek. Ik plaats mijn recordertje naast haar hoofd en probeer mijn eerste vraag te formuleren. Zoiets als: Hoelang heb je over deze nieuwe plaat gedaan? En het antwoord overtreft opnieuw alle verwachtingen.

'Rond kerstmis '92 liep mijn tournee af en ben ik naar New Mexico gegaan om uit te rusten. Wij zaten daar in een 150 jaar oude hacienda, een heilige plaats voor de pueblo, en dat had zo zijn uitwerking op ons allen. Silent All These Years nam toen bezit van mij. Letterlijk. Al mijn songs zijn echt bestaande wezentjes. Haar energie nam bezit van mij en mijn reactie was: No way! Silent is de poortwachter, de Styx, de overgang tussen twee werelden. Ze vertelde mij over de baby's die de oversteek wilden maken. Ze zei: Of het wordt een uiterst pijnlijke bevalling, met een episiotomie, of ik help je zodat het tamelijk gladjes verloopt. Ze LOOG! Het verliep totaal niet gladjes. Het kwam in golven, de ene song na de andere, als een religieuze ervaring. Ik was bij een feest van Amerikaanse indianen (Tori heeft zelf ook Cherokee-bloed in zich - BvdK), waarbij er voortdurend op trommels geroffeld werd. Dat raakte mij op een uiterst primitieve piek, recht in de cundalini (hier grijpt Tori zichzelf even hevig in het kruis - BvdK), maar tegelijk voelde ik mij om persoonlijke redenen nogal gefrustreerd, alsof ik eindelijk moest afrekenen met mijn gevoelens ten aanzien van het patriarchaat. God kwam heel snel, maar ik moest heel voorzichtig zijn, want je kunt snel de fout ingaan.

God sometimes you just don't come through / Do you need a woman to look after you?

'Ik had wekelijkse theemiddagjes met God, want die kracht is voor mij de geest van de creativiteit. In de song richt ik mij tot de God van de geénstitutionaliseerde godsdiensten, de God waarover ons geleerd is, waardoor wij ons zondig en onderdanig voelen. Het was een bevrijdende ervaring voor mij om mij zo rechtstreeks tot hem te richten. Hij is erg eenzaam, volgens mij. In wat ik de God-energiekracht noem, zit veel wat oorspronkelijk uit de Bijbel afkomstig is. Volgens mij is dat een kracht die nergens van afhankelijk is. Hij brengt liefde en genezing, maar ook vernietiging. Hij is voor een deel opgebouwd uit de projectie van mannen en vrouwen. Het patriarchaat, de heksenjachten, de brandstapels zijn daar het gevolg van geweest. In de naam van God is veel kwaad aangericht. De vrouw is eeuwenlang van haar eigen lustbeleving beroofd. Ik heb het je nu uitgelegd zoals ik het nog niet eerder heb gedaan.'

Wij zijn de bevallig aan onze voeten liggende Tori dankbaar voor deze uitleg, maar of wij precies begrijpen wat zij bedoelt? Er volgt een gesprek over priesters, dominees en andere tussenpersonen die ons uitzicht op de hogere macht eerder belemmeren dan bevorderen. 'Weg met de tussenpersonen,' roept Tori. 'Misschien zijn de kunstenaars wel de nieuwe tussenpersonen,' wagen wij op te merken. 'Ik denk dat wij uit die creatieve kracht kunnen putten,' haakt zij in, 'maar het is de bedoeling dat iedereen dat op een zeker moment kan.'

And through the life force / And there goes your friend on her Nishiki / It's out of time...

'Wij zijn niet meer dan wandelend plasma, just stuff. Die song Bells For Her is een van de emotioneelste momenten voor mij op de plaat, omdat het hier gaat om het einde van een vriendschap. Je gaat door de life force heen en ziet hoe je vriend(in) eruit stapt en je kunt de gebeurtenissen die daaruit voortvloeien niet stoppen, wat je ook probeert. Wie de life force probeert te weerstaan, wordt erdoor meegezogen. Wanneer je met een pijnlijke ervaring, een schokkende daad van verraad, wordt geconfronteerd, moet je je gevoelens van woede en geweld ergens kwijt kunnen, maar er zijn grenzen. Je kunt een ander niet verwonden en dan zomaar weglopen.'

So I want to kill this waitress /... ? lf I did it fast you know that's an act of kindness

'Dit album is voor mij een zelfhelende ervaring. Een etterende zweer die wordt uitgeknepen. Ik heb het afgelopen jaar veel mensen ontmoet die aan zichzelf werkten, zoals dat genoemd wordt. Je hebt twee types. De eerste komt de kamer in en straalt als een engel, ze is zo liefdevol en onbaatzuchtig, dat je zou willen zijn zoals zij. Wow! Dan word je vrienden met die persoon en merk je dat zij nog een tweede gezicht heeft en dat is: zich de hele dag in haar kamer opsluiten en onafgebroken huilen. Zij wil niet dat anderen haar anders zien dan een engel, maar zij is daarmee veel te streng voor zichzelf en maakt zo zichzelf kapot. Verlichting betekent niet het ontkennen van de demonen in jezelf, maar de confrontatie ermee aangaan: Okay, who's in there today? Het gaat er niet om dat mensen zeggen: Wat is die Tori toch een leuke meid. Ik wil iemand zijn met verantwoordelijkheid, iemand die zich bewust is van wat zij teweeg brengt. Als ik jou pijn doe, word ik zelf kwetsbaar. Zo werkt het. Het tweede type waar ik op doel, heeft zich enorm verdiept in de psychologie van Jung. Ze is bijzonder intelligent en tegelijkertijd de meest verbitterde persoon die ik ken. Ze heeft zoveel informatie ter beschikking en kan er zo briljant over praten dat je denkt: welk een verlichte geest. Beide types hebben een bepaalde gave en een bepaalde intelligentie, maar beiden zijn zichzelf kapot aan het maken. Wij moeten niet te hoge eisen aan onszelf stellen en ophouden op ons zelf te schieten.'

And when my hand touches myself / I can finally rest my head

'In lcicle probeer ik de onschuld van mijn jeugd terug te winnen. Dat meisje dat masturbeert om te overleven, die kwetsbare, onschuldige bloem, heeft ons altijd goede diensten bewezen. Zij heeft bepaalde delen van zichzelf moeten afgrendelen om verder te komen. Nu is de tijd om de kaars te ontsteken en die delen te ontdooien. Wie zichzelf durft te openen kan zichzelf ook vergeven niet genoeg voor zichzelf te zijn opgekomen.'

Je kunt dit New Age-gelul noemen, je kunt er ook over nadenken en er je voordeel mee proberen te doen. Er is meer tussen hemel en aarcle, etc. Tori baseert haar gedachtengoed voor een belangrijk deel op oude vergeten wijsheden, bijvoorbeeld van de Amerikaanse indianen, met wie zij heeft verkeerd toen zij aan Under The Pink werkte. Zij put haar creatieve energie uit oude bronnen. Old Age. En ze maakt er nog muziek bij ook! Maar wie kan haar volgen?

'Je zult versteld staan als je wist hoeveel mensen ik tijdens concerten ontmoet die bijzonder goed aanvoelen waar ik het over heb. Voor de Amerikaanse indianen is dit allemaal gesneden koek. Ons onderwijssysteem is erop gebaseerd dat je moet uitgaan van wat je ziet en dat wat je niet ziet niet bestaat. Dat is een lage manier van denken. De medicijnmannen en sjamanen vertellen je een heel ander verhaal. Zij nemen overal geesten waar. Zij zeggen dat ons denken ons leven verlamt. Zo kunnen wij nooit de volheid van het leven proeven. Er is een grote leegte, omdat wij het contact met de geesten zijn kwijtgeraakt. Ik ben maar een kleine pinda, die een minuscuul raampje openzet, maar dit is al heel lang en heel intensief aan de gang.'

I think it's perfectly clear we're in the wrong band

'Als je met de geesten verkeert, moet je er respect voor tonen, alleen dan krijg je er wat voor terug en kun je verder op je intuïtie vertrouwen. Dat heb ik van de indianen geleerd. Je moet proberen je verstand uit te schakelen. Wij leven in een driedimensionale wereld die al dit soort zaken loochent. Wie er niet in gelooft, heeft er verder ook niets mee te maken.'

Is she still pissing in the river / Heard she'd gone moved into a trailer park

'Ja, die song (Space Dog) is opgedragen aan Patti Smith en als ik zing: Where's Neil when you need him heb ik het over Neil Gamon [Neil Gaiman - RvM], de auteur van The Sandman-strip, een van de grootse schrijvers die wij hebben. Ik had het op Little Earthquakes ook al over hem. Van Patti Smith bewonderde ik vooral haar energie, haar levenskracht. Jimmy Page heeft mij door mijn tijd aan het conservatorium heen geholpen door mij te laten zien dat er ook nog iets anders was.'

Op de mini-CD Crucify bewijst Tori haar liefde voor Page met een fraaie, verstilde versie van de Led Zep-classic Thank You.'Ik heb vaak de liefde bedreven op die song,' bekent zij, 'en veel van mijn vriendinnen ook. Soms met z'n allen in één kamer met Thank You op de draaitafel.'

Op hetzelfde schijfje doet zij ook Angie van The Stones, maar het mooist van al is Tori's versie van Nirvana's Smells Like Teen Spirit.

'Toen ik die song voor het eerst hoorde, werd ik er enorm door geroerd. Het idee dat ook jongens dit soort pijn kenden! Als eerbetoon heb ik toen zelf ook een versie van die song opgenomen. Zo is ook Pretty Good Year een blijk van medeleven met een jongen, Greg, en de pijn van zijn desillusie. Je kunt echter nog zoveel respect voor iemand tonen, uiteindelijk zal hij toch eerst zichzelf moeten respecteren. Als hij dat niet doet, verdwijnt ook jouw respect voor hem en dat is misschien wel het treurigste van alles. Daarom heb ik op Little Earthquakes geprobeerd mijzelf te accepteren zoals ik ben.'

Ze ligt niet langer uitgestrekt op de grond, maar zit in lotushouding voor me als ze mij uitlegt wat de titels van haar twee albums (over de jeugdzonde Y Kant Tori Read hebben wij het niet meer) met elkaar gemeen hebben.

'Het gaat allebei over de wereld diep in jezelf. Daar vinden soms kleine aardbevingen plaats. En als je van een mens zijn opperhuid weghaalt, zien wij er allemaal rose uit. Het gaat mij om dat rose niveau in onszelf, waar wij leven op onze intuïtie. De kleur rose staat ook voor: meisje accepteert de vrouw in zichzelf.'

Er valt even een diepe stilte en ik ben blij dat zij niet meer op de grond ligt als zij zegt: 'Mijn linkerhand kan erg goed heel lang piano spelen.

'Ik geloof dat ik begrijp wat je bedoelt.'

'Jij weet wat ik bedoel.'

Icicle icicle where are you going...?