Toegankelijk was de muziek van Tori Amos tot dusver nauwelijks. Het kon echter nog excentrieker, zo bewijst ze met haar nieuwe album. Boys for Pele. Gelukkig wil ze best even uitleggen waar de schildpad het vuur heeft gestolen...

door Mark van Schaick
fotografie Niels van Iperen

Kinsale, een kustplaats nabij Cork in het zuidoosten van Ierland. In de zomer is het Zandvoort, maar 's winters is het er goed toeven. Groene heuvels, slingerende rivieren en wegen, de zee op een steenworp afstand. Vote No - Protect Marriage, zegt een aanplakbiljet langs de straat, Guiness zegt het uithangbord aan de gevel. Vanuit het Acton Hotel zijn alle Ierse cliches in één uitzicht gevangen. In deze omgeving nam Tori Amos het grootste deel van haar nieuwe album op. Ze past hier. Je kunt je haar voorstellen in de tuin van een klein wit huisje met groene kozijnen. Ze hangt lakens aan een waslijn, haar rode haar los, haar rokken bollend in de wind.

Tori Amos zit echter zowat in een kachel op haar hotelkamer en heeft het nog steeds koud. De definitieve mix van Boys For Pele is nog niet voltooid, maar ze wilde wel alvast wat interviews doen. Laat ze maar naar Ierland komen, die journalisten. Dat kan ze vragen, want Tori is succesvol. Ze verkocht sinds 1991 miljoenen albums en haar concerten zijn steevast drukbezocht. Toch maakt ze geen muziek voor mensen die af en toe eens een CD-tje beluisteren. Je moet je met haar muziek opsluiten, je erin vastbijten, wil je er iets uit halen. Dan ontdek je een zeldzame intensiteit, een grote subtiliteit en allerlei verborgen betekenissen in haar composities en arrangementen, in haar pianospel, haar zang, ja, zelfs in haar ademhaling. En kom je uiteindelijk meer over jezelf te weten dan over Tori, want daarvoor is haar woordgebruik altijd net te vaag en haar beeldspraak te verknipt. Haar nieuwe album, Boys For Pele, spant wat dat betreft de kroon. Maar liefst achttien composities in ruim zeventig minuten, achttien liedjes waarop de vaste waarden van de popmuziek nauwelijks meer vat hebben. Nog meer dan de voorgaande albums lijkt Boys For Pele geschreven om de eigen demonen uit te drijven, om een verleden in perspectief te krijgen en er grotendeels korte metten mee te maken. Heftige emoties wisselen elkaar in snel tempo af; verbittering, vertwijfeling, haat, woede. Maar ook liefde en tederheid en vergiffenis, gelukkig. Opmerkelijk is verder dat de seksualiteit, in eerder werk altijd onderhuids aanwezig, een duidelijker plaats heeft gekregen. Alsof Tori heeft begrepen dat hormonen gevoelens kunnen vertroebelen die beter af zouden zijn met helderheid.

Desalniettemin klinkt Tori op Boys For Pele af en toe net zo desperaat als in sommige stukken op Little Earthquakes, de CD waarmee ze in 1991 grote indruk maakte, en Under The Pink, de opvolger uit '94. Of ze meer innerlijke rust heett gevonden dan vijf jaar terug is dus maar de vraag. Artistiek heeft ze wel vooruitgang geboekt. Naast de eerdergenoemde verdieping van haar repertoire is het grote verschil met de vorige twee platen dat Boys For Pele ook door haarzelf is geproduceerd. Ze heeft daarmee eindelijk de felbegeerde vrijheid bemachtigd die ze op de twee voorgangers moest missen, om van haar debuut, het rockchick-project Y Kant Tori Read? uit '88, maar helemaal niet te spreken. Ze haalde zich ook een grote last op de schouders, zoals ze ontdekte toen ze begin '95 aan de voorbereidingen voor Boys For Pele begon.

'Ik kocht in januari een klavecimbel en studeerde daar zes uur per dag op. De bloedlijn van de piano. Ik moest teruggaan in de geschiedenis. Wat dat geluid in mij losmaakt! En wat het in andere mensen zal losmaken. Het is tot nu toe altijd zo beperkt gebleven tot de barok. Goed er is ook wat minimale muziek voor klavecimbeI en dat wil ik beslist niet als minderwaardig afdoen. Ik kan uren naar Steve Reich luisteren... Maar ik dacht: waarom dat klavecimbel niet eens stevig aanpakken? Laat ik Talula binnenhalen. Het klavecimbel zag me aankomen en zei: 'Schat, pak me maar eens hard aan.' 'Hmm...,' zei ik. Ik heb het als een grote bevrijding ervaren om thrash-klavecimbel te spelen. De vijf songs die ik ermee heb opgenomen, veranderen het karakter van de plaat aanzienlijk. Plus dat ik er ook anders piano door ben gaan spelen. Voor klavecimbel moet je je hele spel aanpassen, je vingerzetting, je aanslag. Je hebt geen sustain. Op een klavecimbel moet je blijven spelen, anders is het meteen erg stil. Ha, mijn handen zijn vijf pond afgevallen.'

Hoe lang heb je bij elkaar aan de plaat gewerkt?

'Het is grappig, voordat je binnenkwam ging ik even een plasje doen. Ik moest aan schildpadden denken. Ik bedacht dat ik me de laatste maanden erg als een schildpad heb gedragen. Ik heb me opgesloten in de studio, die was ingericht in een oude kerk, ergens in County Cork. De plaat is wel voltooid in Louisiana, maar grotendeels hier opgenomen. En ik voelde me een schildpad in die zin dat het zo langzaam ging. De ene voet voor de andere en elke keer denken: 'Mijn god, wanneer komt hier eens een einde aan.' Het zal schrijvers waarschijniijk ook overkomen. Het touw is zo ver afgerold, het lijkt onmogelijk dat je ooit je vlieger in handen zult hebben. Maar nu zit ik hier en is het bijna gedaan. De schildpad heeft het gered. Nu gaat hij een volgende fase in. Weet je, ik stel me soms voor hoe het zou zijn om terug te gaan in de tijd en tegen die ploeterende schildpad te zeggen: maak je geen zorgen, het komt allemaal goed.'

Hoe begin je een song?

'Altijd met de muziek. De muziek is een basis waarop de woorden zich kunnen vormen. Soms heb ik een bepaald beeld, achter mijn ogen. Wanneer je lang in je ogen wrijft zie je toch allemaal kleuren verschijnen, allemaal vormen? Als ik die vormen in woorden zou vertalen, zou ik niet verder komen dan: 'lk zie iets dat op een pizza lijkt.' Daarom vertaal ik ze in geluid. Klinkers, een melodie. Terwijl ik naar het passende geluid zoek, duikt er een eerste medeklinker op. Dan een tweede. Tot er een heel woord langskomt. Dat misschien nog helemaal niets betekent. 'Zei ik fignooton? Ik lijk wel gek.' Wat dat uiteindelijk oplevert is een soort landkaart, die als leidraad kan dienen voor een tekst. Er zijn plekken op die kaart die nog ingevuld moeten worden. En die komen met het herschrijven, herschrijven, herschrijven. 'Waar staat de snoepautomaat? De steencirkel? Ze moeten op deze kaart staan.' Zo gaat het ongeveer. Ik moet zoeken. Maar dan is de muziek al af. De muziek weet helemaal hoe en wat ze wil zijn.

'Slechts een enkele keer gebeurt het dat de muziek verschuift als ik met de tekst bezig ben. In Blood Roses, bijvoorbeeld. Ik zat met dat middenstuk te worstelen, ik werd er gek van. Toen kwam mijn piano- en klavecimbeltechnicus met een nieuwe klavecimbelstemming. Ik zei: 'fuck, wat een lekkere stemming!' En vandaar ging het verder. Toen de muziek af was, had ik de tekst in twintig minuten.'

Waarom zeventig minuten muziek?

'Er is nog meer songmateriaal, een uur ongeveer. Maar dit was het verhaal, de roman. Het is geen popalbum, vol liefdesliedjes en zo, helemaal niet, ledere compositie heeft zijn specifieke plaats. Die korte stukken - die zijn echt beslissend. Ik loop over straat en ze pakken me vast, drukken me tegen de muur: 'Waag het niet om me zomaar een plaats te geven! Ik hoor daar en nergens anders!' Father Lucifer was daar ook erg specifiek in. Talula zei: 'Ik moet daar, want als je me naast dat andere liedje zet verliest iedereen interesse in mij nog voor ik ben begonnen.' Beauty Queen had meteen zoiets van: 'Natuurlijk ben ik de openingstrack, je hebt geen keuze.' En toen kwam Jupiter: 'Ach, jongens, relax toch eens een beetje...' Professional Widow was eigenlijk de enige die het niets kon schelen waar ze terechtkwam... Enfin, de volgorde is dus zoals hij is. Als je het gaat veranderen, ervaar je het album heel anders.'

Pele is de vulkaangod waaraan jongens worden geofferd, heb ik begrepen. Om dat als overkoepelend begrip te kiezen voor achttien zo verschillende composities lijkt me gevaarlijk.

'Ik probeer zelf nog te ontdekken wat precies de bedoeling van de plaat is. Het centrale thema is in ieder geval het stelen van vuur van de mannen. Beauty Queen opent een raam, haalt je naar binnen en geeft je in Horses de paarden om het donkere sprookje binnen te rijden. Eerst komen we bij Blood Roses, rozen rood van het bloed. Bloed van de ontering van de vrouw. Bloed als kracht. geheim bloed... Father Lucifer, tsja, als je de schaduwen betreedt kun je maar beter zijn zegen hebben. dus ik ben even een kopje thee bij hem gaan drinken. Waar ik natuurlijk al snel de Professional Widow ontmoette. En na die weduwe heb je wel zin in zo'n mooie zwarte kous die uitkomt in een naaldhak. Dan is daar Marianne. De zelfmoord. Ik geloof nog steeds niet dat het zelfmoord was. De tederheid van Marianne... Naar Caught A Lite Sneeze, waarin je wanhopig een uitweg zoekt, terwijl je weet dat je vuur steelt en er helemaal geen uitweg is. Dan: een moment met Mohammed. Laten we teruggaan, ver terug, langs de bloedlijnl verder, verder... Tot aan Hey Jupiter. Wees niet verbitterd. alsjeblieft. Way Down in Little Amsterdam, niet Amsterdam... Ik hou van Talula. Ze bezit iets waarvoor ik de tijd, het geduld niet heb. De kunst om iets los te laten. Als iets waarde heeft, is het ook de moeite waard om het te verliezen. De gave een gave te verliezen. Rode baron, de Hollandse piloot. Not The Red Baron. Cowboys vliegen graag. De ware onschuld, vieze voeten op de koffietafel... Het is niet zo ontmoedigend meer, de stinkende sokken, de drang omweg te gaan. Een moment van begrip, medelijden ook. Agent Orange: ik moest tenminste dertig seconden pianobar op de plaat hebben. Doughnut Song. Au. Onschuldig als sweet potatoes. Mezelf toestaan te dansen. In The Springtime Of His Voodoo toonde hij me de lente. Putting The Damage On. Misschien hebben we het niet geprobeerd. Maar toch: nog steeds liefhebben. In liefde scheiden de wegen soms, of dat nu van vader, Jezus, minnaar of leraar is. Niet omdat je dat wilt: liefde houdt soms op te groeien. Verdwijnt. Schittert niet meer. Twinkle, het einde. (voila. Boys For Pele, in Tori's eigen woorden. lemand nog vragen?)

Ik merk dat de seksualiteit die uit je songs spreekt veel mensen als eerste raakt.

'Prima, maar het zegt allereerst iets over henzelf. Ik vind zo'n interpretatie niet negatief. Belangrijk is dat een eenduidig antwoord, een juiste interpretatie ontbreekt. Ik zou willen dat ik zelf meer seksualiteit in mijn songs kon ontdekken, dat zou voor wat leven in de brouwerij zorgen, haha. Kijk, het is in wezen waar ik de laatste jaren mee bezig ben geweest: aanspraak maken op mijn vrouw-zijn. Van Earthquakes tot Under The Pink tot dit. Wanneer zal de vulkaan uitbarsten? Je maakt de sprong van jong meisje naar volwassen vrouw en als je daar eindelijk bent aanbeland, dan kun je aanspraak maken op passie en mededogen... Dan ben je serieus bezig, emotioneel, dan is het geen spelletje meer. Dat onschuldige: '0, dat was mijn bedoeling niet,' dat kan dan niet meer. Het was je bedoeling wel, want je hebt hem gehoord aan de telefoon. Je wist heel goed dat het zijn zus niet was maar je hebt niets gezegd. Je hebt het vier maanden voort laten slepen en nu is het zover gekomen dat je het niet meer kunt stoppen. Je hebt de macht zelf uit handen gegeven. Het is niet enkel zijn schuld. Je hebt het toegestaan.'
Je noemt passie en mededogen in één zin.
'Ik moet wel. Dat is nu eenmaal de weg. Passie zonder mededogen is als een vuur dat ongecontroleerd om zich heen grijpt, dat de akkers platbrandt, het koren vernietigt waarmee de kinderen de winter door moeten komen. Mededogen zonder passie is het andere uiterste. Dat levert helemaal geen vuur, daar kunnen je kinderen zich niet aan warmen.'

Je blijft in je interviews nooit oppervlakkig. Kost het wel eens moeite om voor iedere vreemde die jou vragen slelt zo je best te doen?

'Er zijn momenten waarop ik me niet zo goed voel dat ik de energie daarvoor op kan brengen. Maar meestal is het toch de conversatie die al dan niet op gang komt. Bij een interview ben je met zijn tweeën, nietwaar? Er is een wens bij beide partijen. Soms is er gewoon geen plafform vanwaar ik op kan stijgen. Ik heb ook wel eens mensen tegenover me gehad die me alleen maar af wilden branden. Dat voel ik. Ik ben een prof, ik ben al een tijdje bezig. Dus voel ik met wat voor instelling iemand een interview met me doet.

'Weet je wat 't is? Het heeft me jaren gekost om de impact van de media te begrijpen. Als je over allerlei zaken gaat praten en als je daarbij besluit dat je gesprek ook enige diepgang mag hebben, dan kan het zijn dat je... een stuk papier bent waar de honden op schijten. Veel mensen, vooral muzikanten, denken niet na over het effect dat een interview op anderen kan hebben. Er was een meisje, backstage in Toledo, Ohio. Die zijn er wel vaker, als er iets is gebeurd in het publiek. Niet dat er gewonden vallen in de moshpit of zo, dat soort concerten geef ik niet, maar de security merkt wel of er iets gebeurt wat niet oké is. Mij was niets opgevallen, ik was op weg naar mijn kleedkamer na mijn optreden. En ik hoorde haar krijsen. Toen ze was gekalmeerd - ik verzeker je, dit was geen acteren - praatte ik met haar. Ze was een jaar of veertien, maar niet op een jonge manier, ze was goed in staat zich uit te drukken. En ze begon te vertellen dat ze niet naar huis wilde. Omdat haar stiefvader haar zou verkrachten. Zoals hij gisteren en eergisteren en de twee jaar daarvoor had gedaan. Ik keek Johnny, mijn tourmanager, aan en zei: 'Zet haar in onze bus. We nemen haar mee.' Hij protesteerde natuurlijk. Ik ging met mijn manager bellen, legde hem de zaak uit. Hij vroeg me eens goed te bedenken wat ik me op de hals haalde. Een minderjarige meeslepen, en nog naar een andere staat ook. Maar dat deed er niet toe. Het was mijn eerste gedachte. Uiteindelijk heb ik het niet gedaan, we hebben daar uren zitten praten en geprobeerd een oplossing voor haar situatie te vinden. Maar zo'n meisje dus, zo'n meisje heeft artikelen gelezen die haar hoop gaven, die haar hebben doen volhouden. Zo'n meisje klampt zich aan ieder woord van... van Eddie Vedder vast, omdat ze iedere avond weer naar huis moet. Haar geest moet afsluiten voor wat er gaat gebeuren. Ze kan naar de politie gaan. maar dan? Ze heeft verder geen familie en is te jong om zelfs maar bij McDonalds te werken. Kijk, voor Wanda en al die andere meisjes als zij, doe ik mijn best goede interviews te geven. Als een 32-jarige die liefde en begrip heeft gekregen van veel mensen, die door ellende is gegaan en dat goed te boven is gekomen, die kan gaan en staan waar ze wil, zie ik het als mijn plicht om iets terug te geven. En dat is dus iets waar weinig muzikanten bij stilstaan. Maar ze zijn er, die jongeren, die zoeken naar houvast. We zijn geen redders, maar we kunnen wel een lichtje voor ze schijnen.'